دوشنبه 27 بهمن 1404
سؤال
اگر قرآن یکی است، چرا قرائتهای متفاوتی از آن وجود دارد؟ آیا این تفاوتها یعنی متن قرآن فرق میکند؟
--------------------------------------------------------
پاسخ کوتاه
اصلِ قرآن یکی است و هیچ تغییری نکرده است.
تفاوت قرائتها بیشتر به لهجه، کشش صداها یا شیوه تلفظ برخی واژهها برمیگردد،
نه به معنای آیات.
مانند خواندن یک واژه با لهجههای مختلف؛
صدا فرق میکند، اما معنا همان است.
--------------------------------------------------------
پاسخ تفصیلی
۱. تمایز بنیادی میان «قرآن» و «قرائت»
نخستین نکته اساسی آن است که: خودِ قرآن وحی نازلشده بر پیامبر است؛ اما قرائتها تنها شیوههای خواندن همان الفاظ وحیاند.
دانشمندان علوم قرآن تصریح کردهاند قرآن و قرائت دو حقیقت جداگانهاند، نه یک چیز. بنابراین اختلاف در قرائتها به معنای اختلاف در اصل قرآن نیست.
۲. تواتر قطعی قرآن در طول تاریخ
واقعیتی که مورد اتفاق مسلمانان ــ و حتی بسیاری از غیرمسلمانان ــ است: متن قرآن از زمان پیامبر تا امروز
نسلبهنسل و بهصورت متواتر منتقل شده است. هزاران حافظ در هر عصر وجود داشتهاند؛ نسخههای کهن نیز با متن امروز هماهنگ هستند. پس در اینکه همین متن موجود همان وحی نازلشده است هیچ تردید تاریخی وجود ندارد.
مهمتر اینکه: حتی اگر هیچ قاری مشهوری هم وجود نداشت، باز اصل قرآن به تواتر میان مسلمانان ثابت بود.
۳. اختلاف قرائت دقیقاً در چه چیزی است؟
اختلاف قرائتها مربوط به: کیفیت تلفظ حروف (تشدید، تخفیف و …)، حرکات و اعراب و ظرایف ادبی خواندن است. اما حروف و کلمات اصلی تغییر نمیکند؛ ترکیب آیه همان است که نازل شده است. پس اختلاف قرائت یعنی اختلاف در «چگونه خواندن»، نه اختلاف در «چه چیزی نازل شده».
۴. حتی با اختلاف قرائت، قرآن همچنان معلوم است
در آیاتی که دو یا چند قرائت معتبر دارند، یقین داریم یکی از همین قرائتها قرآن واقعی است؛ هیچ احتمال سومی خارج از این قرائتهای تاریخی وجود ندارد. این حالت در منطق «علم اجمالی» نام دارد و هیچ آسیبی به قرآنیّت متن نمیزند؛ چنانکه اختلاف برداشتهای تفسیری نیز آیه را از قرآن بودن خارج نمیکند.
۵. معیار پذیرش قرائتهای صحیح
دانشمندان سه ضابطه اصلی بیان کردهاند:
سازگاری با زبان و قواعد ادبی عربی
موافقت با مصاحف نخستین
داشتن سند معتبر تاریخی
بنابراین پذیرش یک قرائت به شخصیت قاری وابسته نیست، بلکه به درستبودن خود قرائت وابسته است. همانگونه که در علوم ادبی از شعر یک شاعر- اگر فاسق باشد- بهخاطر تخصص ادبی استفاده میشود.
۶. نتیجه نهایی: اختلاف قرائت به معنای تحریف قرآن نیست.
از مجموع دلایل تاریخی، عقلی و علمی روشن میشود:
قرآن متن واحد و متواتر دارد.
قرائتها تنها تنوعهای مجاز در خواندن همان متن هستند.
این اختلافها نه تحریفاند، نه نشانه چندگانگی قرآن و نه تردیدی در وحیانیبودن متن ایجاد میکنند.
جمعبندی کوتاه
ما یک قرآن داریم و چند شیوه صحیح خواندن.
تواتر قرآن قطعی است؛ حتی اگر درباره تواتر قرائتها اختلاف باشد.
پس وجود قرائتهای مختلف هیچ لطمهای به اصالت و یگانگی قرآن نمیزند.